شهر خوی در یک نگاه کوتاه

خــوي

شهرستان خوي يکي از شهرهاي کهن^[1] آذربايجان است که در جنوب با سلماس (اروميه) و در شرق با مرند(تبريز) و در شمال با ماکو و از غرب با کشور  ترکيه همسايه است. «يکي از کهن ترين و پرحادثه ترين شهرهاي ايران شهر گل سرخ، عروس شهرهاي ايران، دارالصفاي خوي است. دياري از دو هزار و هفتصد سال پيش تاکنون، يکي از سرسبزترين نواحي ايران شناخته مي شده، و در سايه آب و هواي بهشتي و زمين زرخيز و همت مردم پرتوان خود، از کانون هاي ديرپاي فرهنگ و زندگي بوده، و با اينکه در طي قرون و اعصار بارها به تاثير مظاهر خشم طبيعت از سيل و زلزله، يا کين و آز آدمي زادگان بکلي ويران و از صفحه زمانه محو گرديه، باز هم به اقتضاي وضع طبيعي و جغرافيايي خود، هربار از نو سربرافراشته و به همت ساکنان سخت کوش خود از شور و نشاط زندگي لبريز گرديده است.» (رياحي، 1378 ،13)

اهميت خوي در طول تاريخ در آن حد بود که شاه اسماعيل صفوي پايتخت تابستاني خود را خوي انتخاب مي کند و حتي در کنار مقبره شمس تبريزي، کاخ^[2]  باشکوهي بنا مي کند و از سکه هايي^[3] که به اسم خوي در آن ضرب شده مي توان اهميت مضاعف آن را شناخت. که عبارتند از :

سکه هاي دوره هاي ايلخان بزرگ ابوسعيد ، اويس جلايري ،حاکمان قره قويونلو ها و حاکمان قاجار در دست هست که زينت بخش موزه هاي مختلف است.

مردم شهرستان خوي، ترک آذربايجاني هستند و به زبان ترکي آذربايجاني صحبت مي کنند. مسلمان مذهب و شيعه اند^[4]و يکي از لقب هاي خوي دارالمومنين^[5] است که دليل نامگذاري اين اسم داشتن مردم مذهبي و دين دوست است که با برگزاري مراسم مذهبي بخصوص در روزهاي عزاداري امام حسين(ع) و ديگر ائمه و برپايي جشن هاي باشکوه در ميلاد معصومين که همه آنها نشان دهنده ارادت به ائمه اطهار و دين اسلام است و تعداد امامزاده ها و بقعه هاي متبرکه در خوي قابل تامل است که براي زيارت آنها مردم با شور  و شوق به آنجا مي روند و نذرها و قرباني ها مي کنند و ارج نهادن و گرامي داشتن اولاد پيامبر از خصوصيت هاي بارز مردم شهرستان خوي است.

در کتاب خاطرات سفر آذربايجان و کردستان، که اين سفر درسال 1327 شمسي اتفاق افتاده در مورد دارالمومنين خوي چنين نوشته شده است : « در ميان شهرهاي آذربايجان اردبيل و خوي از مراکز روحاني نشين ميباشد. چنانچه شهر خوي در قديم بنام دارالمومنين مشهور بوده است. خوي داري 50 مسجد مي باشد که در اول شب داخل تمام آن ها مردم زيادي نماز ميگذارند. نفوذ روحانيت دراين شهر بي اندازه زياد است و همين نفوذ سبب گرديده که هنگام اشغال آذربايجان بوسيله نيروهاي سرخ روس ها آنطور که بايد و شايد نتوانستند دراين شهر رسوخ کنند.»^[6]

بعد از دارالمومنين و دارلصفاي، شهر شمس يکي ديگر از لقب هاي شهرستان خوي است و دليل آن  وجود آرامگاه عارف بزرگ شمس تبريزي در خاک مقدسش و زينت بخش شهر خوي است.

 

اماکن زيارتي

در خوي اماکن زيارتي^[7] قابل توجهي وجود دارد که تعدادي از آنها عبارتند از:

1 – آرامگاه شمس تبريزي

2 – مقبره جهان پهلوان پوريايي ولي

3 – امامزاده بهلول

4 – امامزاده سيد تاج الدين

5 – زيارتگاه شيخ نوايي

6 – زيارتگاه ميرفتّاح( مامشخان)

7 – موزه – مقبره سيد يعقوب^[8]

 

بزرگان و علما و دانشمندان و هنرمندان

بزرگان، علما، دانشمندان و هنرمندان زيادي را شهرستان خوي تربيت داده و به جامعه جهاني و ايراني معرفي کرده  است^[9] که چند نفر از آنها عبارتند از :

1 – آيت الله العظمي ابولقاسم موسوي خوئي(1317-1413 ه.ق) (فاضلي خوئي، 1389، 46)

2 – رکن الدين شافعي خويي^[10]( قرن 6) (فاضلي خوئي، 1389، 110)

3 – عبدالرزاق بيگ دنبلي^[11]( 1243 – 1176 ه. ق) (فاضلي خوئي، 1389، 140)

4 – دکتر عباس زرياب خويي(1298 – 1373 ش) (عاشرزاده و نصيري،1380 ،270)

5 – رحيم نوسي( 1330 ش متولد) فرهنگ نام آوران- ص513

6 – جعفر نجيبي (1332 ش متولد) مجسمه ساز ( شنائي،1390، 439)

7 – غلامرضا آقازاده ( 1327 ش متولد) ( شنائي، 1390، 538)

8 – شيخ علي خاکمرداني ولدياني خوئي(1292 – 1350 ه.ق) (فاضلي خوئي، 1389،  170)

9 – صدر الااسلام شيخ محمد امين خوئي(1303 – 1366 ه .ق) (فاضلي خوئي، 1389،  188)

10 – آتش تقي پور ( 1324 ش متولد)  ( شنائي، 1390، 571)  و …

 

مساجد خوي

از طرفي تعداد قابل توجهي مسجد در سطح شهرستان وجود دارد که بعضي ها از آنها از لحاظ تاريخي و باستاني اهميت دارند:

1 – مسجد مطلب خان

2 – مسجد سيد الشهداء

3 – مسجد ملا حسن

5 – مسجد داش آغليان

6 – مسجد حجتيه

7 – مسجد جامع ملا احمد و …

 

كليساهاي خوي

در سطح شهرستان خوي تعدادي کليسا وجود دارد که بعضي از آنها کلا از بين رفته اند^[12] و بعضي  هنوز باقي هستند که از آن جمله مي توان به موارد زير اشاره کرد:

1 –  كليساي سورپ سرگيس( قمسال کیليساسي)

2 – کليساي فنايي

3 –  کليساي ملهذان

4 – کليساي قريس

5- کليساي کلوانس

 

آثار وابنيه باستاني و تاريخي

به علت قدمت شهرستان خوي، آثار و ابنيه تاريخي قابل توجهي در حال حاضر وجود دارد که بعد از زلزله هاي وحشتناک و جنگ هاي خانمان برانداز هنوز سالم مانده اند. (در ميان اين آثار هم اکنون فقط نامي از آن باقي مانده باغ-عمارت داغ باغي (باغ دلگشا)^[13] است)تعدادي از آنها عبارتند از :

1 – بازار خوي

2 – کاروانسراي خان

3 – شهرداري قديم خوي

4 – خانه کبيري

5 – قالا قاپيسي

6 – پل خاتون

7 – پل قطور خوي

 

مراکز آموزش عالي

دانشگاه هاي خوي :

1- دانشکده علوم پزشکي خوي

2 – دانشکده فني و مهندسي دانشگاه اروميه

3 – دانشگاه پيام نور

4 – دانشگاه آزاد اسلامي خوي

5-دانشگاه فني و حرفه اي دخترانه خوي و …

خوي علاوه بر مراکز علمي دانشگاهي، حوزه علميه اي به نام نمازي دارد که در حال حاضر در آن طلاب مشغول تحصيل هستند.

 

 شهر آفتابگردان

قطب کشاورزي و دامداري: خوي بزرگترين توليد کننده محصولات خشکبار است که در اين بين، تخمه آفتابگردان و تخمه کدو اهميت خاصي دارد. ميدان تجاري خشکبار يا آفتابگردان که عمده ي خريد و فروش آن کدو و آفتابگردان است. عمده محصولات توليد شده کشاورزي و دامداري خوي عبارتند از :

آلبالو – گردو – گيلاس- زردالو – آلو – شير، پنير، کره و عسل و قيزيل گول(گل محمدي)

پرورش گوسفند، گاو و توليد گوشت قرمز

خوي داراي 4 ميدان تجاري – تخصصي است که عبارتند از :

1 – ميدان خشکبار يا آفتابگردان(توخوم مئيداني)

2 – ميدان گندم (بوغدا مئيداني)

3- ميدان ميوه و تره بار(ميوه مئيداني)

4 – ميدان احشام(مال مئيداني )

 

تفــرجگاه

تفرجگاه هاي طبيعي زيادي در سطح شهرستان خوي وجود دارد که با کمترين فاصله از خوي مي توان به آنها دسترسي داشت. به طوري که اين منابع و مناظر طبيعي در هر طرف خوي پيدا مي شوند. خوي يکي  از خوش آب و هواترين مناطق آذربايجان و ايران است و جاذبه هاي طبيعي آن دشت خوي را فرا مي گيرد کوه اَورين و پارک جنگلي پِره (فيروق)، دشت پِره (فيروق)، دشت روستاي وار، و … با کمترين زمان قابل دسترسي است و از طرفي دره ها و کوههاي خوي داراي چشمه هايي با آب گوار هستند، که با نوشيدن آن هر کوهنوردي رفع تشنگي کرده و از کوهستان لذت مي برد.

 

امتيازات ويـــژه خوي

خوي نزديکترين راه به اروپا (ترکيه) است به طوري که در قديم جاده ابريشم از خوي مي گذشت و درگذشته بيشتر از اين امکان استفاده مي شده است با اين حال خوي داري چند امتياز ويژه در منطقه حتي در سطح کشور است که عبارتند از :

1 – گمرک رازي و بازارچه مرزي (مرز ترکيه)

2 – نزديک بودن به گمرک پلدشت(جمهوري آذربايجان)

3 –  همسايگي منطقه آزاد تجاري جلفا(جمهوري ارمنستان)

4 – همسايگي منطقه آزاد تجاري و صنعتي ماکو

5 – فرودگاه خوي

6 – راه آهن (متصل به راه آهن ترکيه)

و  …

 

منبع: کتاب موزه مقبره – سید یعقوب

منبع: علی‌اکبرلو، هادی : موزه – مقبره سید یعقوب، انتشارات اختر، 1398، تبریز، ص 18 الی 24

……………………………………………………………………………………………………………………………………….

^[1] – قدمت شهرستان خوی به قبل دوران امپراتوری اورارتوی می رسد.« کشور قدیم اورارتو، که به زبان عبری آرارات نامیده شده، در حدود سالهای 1270 تا 570 از میلاد در غرب مرزهای ایران در اطراف دریاچه وان، در شمال کشور آشور تا کرانه های سیاه جای داشت و پایتخت آن در حوالی وان بود.البته اورارتوها با ارمنیها نباید اشتباه کرد.» (ریاحی، 1378 ، 30 و 31)

^[2] –  ریاحی ، 1378، ص 531

^[3]–  «آخرین ایلخان بزرگ ابوسعید بود که نمونه هایی از سکه هایی که به نام او در خوی ضرب شده به تاریخهای 727،729،734 و به نام جانشینش ازساهای 739،740،747،739 در موزه های جهان موجود است. (ریاحی، 1378، 71)

از دوره سلطان اویس جلایری[757-776] سکه های ضرب خوی با تاریخهای 757،774 تا 780  در دست است.»(ریاحی ، 1378، 71)

« قرایوسف(در گذشت 823) و پسرش اسکندر[823-841] و پسر او جهانشاه خوی را پایتخت زمستانی خود قرارداده بودند. سکه هایی که به نام آنها درخوی ضرب شده در دست است»(ریاحی، 1378، 77»

سکه طلا به نام آغا محمد خان(5/4) گرمی) روی سکه: یا محمد،ضرب خوی(ریاحی، 1378، 169)

سکه نقره(10 گرمی).روی سکه : السلطان فتحعلی شاه قاجار.پشت سکه : العزّة بالله، ضرب خوی(ریاحی،1378 ،171)

سکه نقره(4/2 گرمی) روی سکه : السلطان بن السلطان ناصرالدین شاه و پشت سکه : ضرب داالصفای خوی 1271( ریاحی ، 1378 ، 286) )

^[4]– البته تعدادی سنی مذهب نیز درشهرستان خوی زندگی می کنند.

^[5] – در تاریخ خوی، ریاحی لقب اصلی خوی را دارلصفا دانسته و دارالمومنین خوی را اشبتاه دانسته و آن را لقب کاشان می داند. (ریاحی، 1378، 285)

^[6] –  خلیلی، 1327، ص 237

^[7] – برای مطالعه بیشتر در مورد امامزاده ها و بقعه های متبرکه به کتاب « مزارات خوی» به نویسندگی محمد الوانساز خویی مراجعه شود.

^[8]– در بین اهالی خوی به «مقبره» معروف است.

^[9]–  شهر ما از دوران های کهن پروشگاه عالم و بزرگان در رشته های مختلف بوده است سعی کردم از هر صنفی کسی را معرفی کنم و به هر حال نویسندگانی سعی کردند با جمع آوری زندگینامه و آثار آنان، در بهتر شناساندن آنها خدمتی کرده باشند به طوری که یکی آن کتاب ها تذکره الفضلاء آقای جابر فاضلی خوئی است .دراین جا چند نفر را فقط به اسم معرفی می کنیم و به علت زیاد بودن بزرگان شهرستان خوی انتخاب برای آوردن اسامي برایم سخت بوده است.

^[10]  – قصیده خاقانی درمدح قاضی رکن الدین شافعی خویی

قاضی رکن الدین شافعی خویی در سال 550 ق درخوی که زادگاهش بوده قضاوت می کرد (فاضلی خوئی،1389، 110) و تالیفش « مجمع ارباب الملک» مربوط به وقایع و دانشمندان آذربایجان بوده است.. (فاضلی خوئی،1389، 111)

دو امام زمان دو رکن الدین  /  دو قوی رکن کعبه اسرار

… این ز خوی حاکمیست مثل ملک  /  و آن ز ری عالمی فلک مقدار

… نام خوی زین چو زر ری تازه  /  کار ری از آن چو نقد خوی به عیار

… رکن خوی حبر شافعی توفیق  /  رکن ری صدر  بوحنیفه شعار

… گر چه قبله یکی است خاقانی  /  ری و خوی دان دو قبله زوار  (  فاضلی خوئی، 1389، 110و 111)

^[11] – از میان افراد این خاندان(دنبلی)، نویسندگان، شاعران و موسیقیدانان بزرگ و برجسته ای برخاسته اندکه نام اغلب آنان، مانند عبدالرزاق بیگ دنبلی، فتحعلی خان صبا، محمودخان ملک الشعرا، ملک الشعرا بهار، ابوالحسن صبا، پدر موسیقی نوین ایران، برای همگان آشنا و گرامی است. …» (ضرغامی، 1369، 267)

^[12] – یکی از کلیسا که کلا از بین رفته در روستای وار (زادگاه مولف) بوده است تخریب شده و به جایش حسینیه فعلی ساخته شد.

^[13] –  وقتی حسینقلی خان از فتحعلی شاه قاجار و سه هزار افراد همراهش در داغ باغی (باغ دلگشا یا طبقه باغی) پذیرایی شهواری می کند فتحعلی خان صبا، این ضیافت باشکوه را در شاهنشاهنامه ی خود به نظم گشیده است. ( ضرغامی، 1369، 261)

« … چو فردوس بودش یکی تازه باغ  /  که زان در دل ماغ فردوس داغ

یکی کاخ بودش سزاوار شاه  /  سرکنگرش برگذشته ز ماه

بسی ساتکین های گوهر نگار  /  خورشها در آن چرب و شیرین گوار

نهاده به خوان و کشیدن به کاخ  /  شده از خورش تنگ کاخ فراخ

… بر او آفرین خوانده شاه دلیر  /  کله کوشه سودش به ناهید پسر

گزین کردش آن شاه آزادگان  /  سپردش همه آذر آبادگان –  (ضرغامی، 1369، 261 و 262)