تاریخچه مختصر
مسجد جهانشاه در سال 870 ه.ق (1465 م) به دستور سلطان جهانشاه[1] بن قرهيوسف نويان در تبريز ساخته شده است. «ميرزا جهانشاه از مشاهير سلسله قراقويونلو[2] است مرد شجاع و دلير و اديب دانشمندي بوده صاحب سيف و قلم بود. از شعر و شاعري بهرهي زيادي داشت. در شعر «حقيقي» تخلص ميكرد»[3]. ديوان اشعاري به تركي و فارسي به يادگار گذاشته است. در بعضي منابع همسر سلطان جهانشاه و در بعضي هم دختر وي را باني ساخت مسجد ميدانند.
« … گؤيا اين عمارت بسعي و اهتمام حرم محترم وي خاتون جان بيگم انارالله برهانها بنا شده و مشاراليه بسيار بسيار خيره و صالحه و عفيفه بوده…»[4]
«… كه صالحه خانم دختر جهانشاه در سال 1465م. آنرا [مسجد جهانشاه] بنيان گذاشت.» [5]
از مسجد جهانشاه با اسامي مختلفي ياد ميشود. كه حاج حسين نخجواني شيواترين توصيف را در مورد نامهاي مسجد ارائه ميدهد:
«نام اين مسجد به تركي «گؤي مسجد» و به فارسي مسجد كبود است. مسجد جهانشاه نيز ميگؤيند ليكن در سابق «مسجد و عمارت مظفريه» نام داشت دليل واضح بر عمارت مظفريه بودن اين بنا همانا كتيبهي طاق درگاه است كه «العماره المباركه المظفريه» اكنون نيز پيدا است.» [6]
«در زمان آبادي اين بنا را بنام «فيروزه اسلام» [7] ميناميدند و اين نامگذاري به مناسبت رنگ كاشيهاي معرق ظريف نماي خارجي و دروني آن بوده كه اغلب رنگ فيروزهاي و كبود داشتند.» [8]
در سردر باشكوه مسجد، اسم «نعمه الله بن محمد البواب» موجود است كه در اكثر منابع آنرا خوشنويس بنا ميدانند و در داخل مسجد نيز كتيبهي «به سركاري عزالدين قاپوچي بن ملك» مشاهده ميشود كه سركاري و حاجبي بنا را برعهده داشت.
مسجد جهانشاه (گوُي مسجد) داراي يك سردر باشكوه است. كه با كاشيكاريهاي معرق تزيين شده است. در كنار سردر قبلاً دو مناره وجود داشت كه بعد از زلزله بهكلي تخريب شدهاند. تنها ورودي (در) بنا از خود سردر است. اولين فضاي داخلي بنا هشتي است كه هم به گنبدخانه بزرگ (فضاي زير گنبد بزرگ) راه دارد و هم به شبستانهاي جانبي. گنبد بزرگ مسجد كلاً تخريب شده است كه گنبد فعلي توسط استاد رضا معماران[9] بازسازيي شده است و فاقد تزيينات است. در كنار گنبدخانه بزرگ، شبستانهاي جانبي وجود دارد. كه هر كدام گنبدهاي كوچك دارند. بعد فضاي محراب قابلمشاهده است. از دو طرف به گنبدخانه كوچك دهليزهاي ارتباطي وجود دارد. كه در اين فضا مرمرها و قبور سلطان جهانشاه و همسرش قرار دارند و كاشيهاي افتاده از ديوارها در همين فضا بهصورت غيراصولي نگهداري ميشود. تزيينات خاص گنبدخانه كوچك متشكل از ششضلعيهاي تكرنگ لاجوردي و تزيينات طلايي (تنها نمونه طلاكاري موجود) است. همان جا در مرمرهاي كتيبهدار مشاهده ميشود. جلوه خاصي به بنا داده است. مسجد عضوي از يك مجموعه بزرگ بود كه داراي بناهاي خانقاه، كاروانسرا، حمام، حوضخانه و كتابخانه[10] بودند. كه تنها مسجد جهانشاه از آن مجموعه بهيادگارمانده است.
در سال 1193 ه.ق زلزله مهيبي در آذربايجان اتفاق ميافتد كه «گوُي مسجد» صدمه جبران ناپذيري ميبيند كه يحيي ذكاء به نقل از ميرزا حسن طباطبايي تبريزي ملقب به منشي اسرار در سفرنامه «تبصره المسافرين» در مورد زلزله همان سال آورده است:
«… چندمرتبه زلزله شديد در شهر تبريز اتفاق افتاده كه صدمه كلي و خسارت مالي و جاني به اهل شهر رسيده، از اين زلزله اخير بشهر تبريز خرابي كلي رو داده قريب چهل هزار نفر از نفوس محترمه تلف شدند. ليلة شنبه سلخ شهر ذي الحجه الحرام سنه 1193(ه. ق) دو ساعت از شب رفته بوده است كه ابنيه رفيعه و آثار عاليه خراب و منهدم شدهاند. عمارت شنبغازان، مسجد معروف صاحبالامر عليهالسلام، مسجد جامع طولاني، مدرسه سيد حمزه، مدرسه صادقيه و طالبيه، طاق خواجه تاجالدين عليشاه، قلعه مجد و مدرسه رشيديه، مسجد جامع جهانشاه …» [11]
يحيي ذكاء به نقل از ميرزامحمد رفيع تبريزي مينويسد:
«… و از عمارت مرتفعه قديمه چون گنبد هرمان بنيان غازاني و مسجد اميرچوپان، بناي مسجد جهانشاه تركمان بجز اطلال باقي نماند، بلي زلزله پرولوله در تخريب بناي طاق آستانه مسجد جهانشاه و طاق مجره نطاق عليشاه ساهي بود.» [12]
بعد از زلزله به علت بيتوجهي در احيا و نگهداري وضعيت مسجد هر روز نابسامانتر از روز قبل ميشود. در عصر معاصر، تصميم به بازسازيي مسجد توسط دولت گرفته ميشود كه ديوارها، گنبدهايش و حتي بعضي از نقوش نيز بازسازيي ميشود. با استناد به طراحيهاي موجود كه از جهانگردان بهيادگارمانده است، مسجد اوليه خيلي باشكوهتر بود، بهطوري كه گنبد مركزي آن خيلي بلندتر از گنبد فعلي بوده است و حتي دو مناره متناسب با گنبد و سردر داشت،كه هم اكنون آنها مشاهده نميشود.
«… اين بناي تاريخي در 15 ديماه سال 1310 ه.ش. به شماره 138 جزء آثار ملي به ثبت رسيده است.» [13]
در مورد شيعه و سني بودن تركمانان قرهقويونلو نظرات مختلفي است. به دليل اينكه بحث مذكور در حوزه كتاب نيست، به ذكر يك نمونه اكتفا ميشود:
عبدالعلي كارنگ دليل شيعه بودن جهانشاه و طايفه قرهقويونلو اينگونه بررسي ميكند: «مسجد كبود نخستين معبد مزين و منقشي است كه نامي از خلفاي راشدين در آن نيامده و عبارت «علي وليالله» و اسمهاي مقدس «حسنين» سلامالله عليهما به اشكال مختلف زينتبخش ديوارها و طاقهاي آن گرديده است.» [14]
درحاليكه در هشتي ورودي بنا چهار عدد كتيبه با نامهاي «ابوبكر صديق»، «عمر خطاب»، «عثمان عفان» و «علي مرتضي» ديده ميشود. كه اصل و بازسازيي گرافيكي آن را در بخش كتيبهها آورده شده است. قبلاً مؤلف در پاياننامه كارشناسي [15] آن كتيبهها را معرفي كرده است. البته حضور كتيبه «علي وليالله» در كنار اسامي پيامبران حائض اهميت است. كه ارزش و جايگاه والايي حضرت علي را ميرساند. كتيبه حسنين [ و علي ولي الله] در بخش كتيبهها از اين قلم آورده شده است.
منبع: علی اکبرلو، هادی : مسجد جهانشاه (گوی مچید)، جلد1، کتیبهها – انتشارات اختر، 1403 – ص 8 الی 4
[1]. 841- 872 ه.ق منبع: وحداني دهكلاني، فرهاد.(1394). قراقويونلو – از زنديه تا آلاشت، مؤلف، كرمانشاه، – ص 140
[2]. تاريخ شروع و پايان حكمراني قراقويونلوها 780-874 ه.ق / 1378-1369 م منبع: موسوي بجنوردي، كاظم. (1393). تاريخ جامع ايران. جلد 10. مركز دائره المعارف بزرگ اسلامي. ص 569
[3]. نخجواني، حاج حسين. (1343). چهل مقاله: چاپ تبريز – صص 2 و 3
دكتر جواد هئيت در كتاب «توركلرين تاريخ و فرهنگينه بير باخيش» مينويسد: «جهانشاه توركجه و فارسجا شعر سؤيلهميش شعرده حقيقي تخلصونو سئچميشدي. تبريزده گؤي مسجدي او تيكديرميش و اؤزو ده اؤزون حسنله ساواشدا اولموش و گؤي مسجدده دفن ائديلميشدير.» منبع: هيئت ،جواد. (1377)، ويژهنامه مجله وارليق«توركلرين تاريخ و فرهنگينه بير باخيش»، تهران (ص، 121)
[4]. حسين كربلائي تبريزي، حافظ. (1383). روضات الجنان و جنات الجنان : جلد 1، جعفر سلطاني القًرائي، انتشارات ستوده، تبريز – ص 524
[5]. پژوهش از دانشگاه كمبريج. (1379). تاريخ ايران دوره تيموريان: يعقوب آژند، جامي، تهران – ص 377
[6]. نخجواني، حاج حسين. (1343). چهل مقاله : چاپ تبريز – ص 1
[7]. «فيروزه اسلام» لقب مسجد جهانشاه است.
[8]. ديباج، اسماعيل: آثار باستاني و ابنيه تاريخ آذربايجان، انتشارات شوراي مركزي جشن شاهنشاهي ايران – ص 79
[9]. « پوشش سقف آرامگاه و گنبدخانه اصلي مسجد كه به احتمال زياد در زلزله سال 1193 ويران گرديد به سال 1352 توسط مرحوم استاد رضا معماران با نظارت سازمان ملي حفاظت آثار باستاني بازسازيي شد. پوشش مسجد با 17 متر دهنه و 20 متر ارتفاع بصورت دو پوش اجرا شده است.» منبع: راهنماي شهسواري، ناصر.(1382). تبريز شهر كهن تاريخ: چاپ اول، ناشر مؤلف، تبريز (ص، 96)
[10]. ديباج مينويسد: «بعضي از مورخين اين بنا را با ساختمانها و ملحقات زيادي از قبيل خانقاه و صحن و حوضخانه و كتابخانه بعمارت مظفريه ناميده…» ص 79. منبع: ديباج، اسماعيل.(1346). آثار باستاني و ابنيه تاريخ آذربايجان، انتشارات شوراي مركزي جشن شاهنشاهي ايران
اوليا چلبي در صفحه 251، سياحتنامهاش به كاروانسراي شاهجهان(جهانشاه) اشاره ميكند. و در مورد حمامي كه در كنار مسجد جهانشاه است مينويسد:« … پسي كوشك حمامي، بوز حمامي، جهانشاه حمامي – در قرب جامع جهانشاه – ميرمير محلهسي… ص 254». منبع: اوليا چلبي، محمد ضلي اين درويش، اوليا چلبي سياحتنامهسي، ايكنجي جلد، 1314، آرشيو UNIVERSIY OF TORONTO ، به شماره DR 432 E8 1896 v.2
[11]. ذكاء،يحيي. (1368) زمينلرزههاي تبريز، انتشارات شركت كتابسرا، تهران، صص 94 و 95
[12]. ذكاء،يحيي. (1368) زمينلرزههاي تبريز، انتشارات شركت كتابسرا، تهران، ص 96
[13]. راهنماي شهسواري، ناصر. (1382). تبريز شهر كهن تاريخ: چاپ اول، ناشر مؤلف، تبريز- ص 92
[14]. كارنگ، عبدالعلي. (1351). آثار باستاني آذربايجان ( آثار و ابنيه تاريخي شهرستان تبريز)، تبريز، انتشارات انجمن آثار ملي – صص 290 و 291
[15]. پاياننامهها كارشناسي و كارشناسيارشد مؤلف هر دو حوزه (كتيبهها) مسجد جهانشاه بود.
علياكبرلو، هادي. (1389). كتيبه هاي مسجد كبود تبريز، كارشناسيارتباط تصويري، موسسه آموزش عالي مازيار رويان
علياكبرلو، هادي. (1397). بازنگري و شناخت نقوش كاشي معرقهاي مسجد كبود تبريز و بررسي آنها در قالب فرم و محتوا با نگاه گرافيكي، كارشناسيارشد ارتباط تصويري، مؤسسه آموزش عالي طبري بابل